Септември историски е најлошиот месец за американските акции. А едно од можните објаснувања не се крие ниту во каматните стапки, ниту во профитот на компаниите, туку во човечкото расположение.
Така настанува една малку необична берзанска приказна позната како „pumpkin spice effect“.
Секако, тиквата не ја урива берзата. Изразот е повеќе духовит начин да се опише она што се случува кога летото завршува: луѓето го менуваат расположението, стануваат помалку склони кон ризик, се враќаат од одмор, започнуваат новата учебна и деловна година, а пред нив е период со помалку дневна светлина. Таа промена во однесувањето може да се пренесе и на финансиските пазари.
Септември навистина има лоша репутација
Податоците за американскиот пазар се прилично немилосрдни. Од основањето на Dow Jones Industrial Average кон крајот на 19 век, индексот го завршувал септември во плус во само околу 43 проценти од случаите. Во останатите 11 месеци од годината бил позитивен во околу 60 отсто од случаите.
Просечниот септемвриски резултат на Dow Jones изнесува околу минус 1,1 проценти, додека просечниот резултат во останатите 11 месеци е околу плус 0,8 проценти.
Ниту пошироката слика не е многу попријатна. S&P 500 од 1928 година во септември во просек губел околу 1,1 отсто, што и него го прави најлош месец во годината според просечниот принос.
Тоа, секако, не значи дека секоја берза секој септември ќе падне. Напротив, Dow, на пример, растеше во двата претходни септември. Историската статистика зборува за веројатности, а не за судбина. А токму прашањето зошто септември толку упорно има полоша статистика е многу поинтересно од самиот податок.
Можеби проблемот започнува во нашата глава
Едно од објаснувањата се поврзува со сезонската депресија, односно seasonal affective disorder (SAD).
Иако SAD најчесто се поврзува со зимските месеци, истражувачите што ја проучувале врската меѓу расположението и финансиските пазари укажуваат на нешто друго: не е пресудно само нивото на лошо расположение, туку неговата промена.
А една од најголемите промени се случува токму меѓу август и септември – кога летото завршува, луѓето се враќаат на работа и на училиште, деновите стануваат пократки, а побезгрижниот период од годината нагло им отстапува место на обврските.
Со други зборови, не е потребно луѓето да бидат „депресивни“ за да го променат своето однесување. Доволно е да станат малку помалку оптимистични и малку повнимателни. А на финансискиот пазар дури и мала промена во односот кон ризикот може да биде важна.
Кога расположението станува пари
Истражување објавено во Journal of Financial and Quantitative Analysis пронашло силни докази за сезонско однесување на инвеститорите.
Истражувачите Марк Камстра, Лиса Крамер, Морис Леви и Рас Вермерс ги анализирале тековите на пари меѓу различни видови инвестициски фондови и откриле образец: напролет инвеститорите се посклони кон поризични вложувања, додека наесен се насочуваат кон побезбедни опции.
Особено интересен е септември. Според нивната анализа, просечниот одлив од акциските фондови во текот на тој месец изнесувал околу 13 милијарди долари, откако биле контролирани и другите фактори што влијаат врз тековите на пари.
Истражувачите пронашле сличен образец и на пазарите во Канада и Австралија, при што таму сезонскиот образец се поместува во согласност со нивните годишни времиња. Тоа е една од причините поради кои авторите сметаат дека расположението и сезонските промени во аверзијата кон ризикот можат да имаат реална улога во однесувањето на инвеститорите.
А каде е тука pumpkin spice?
Тука во приказната влегува кафето.
Првите pumpkin spice latte напитоци се појавуваат на менијата кон крајот на август и почетокот на септември. Dunkin’, Starbucks и други синџири тогаш практично го претвораат доаѓањето на есента во маркетиншки настан.
И не е случајно што тој период се совпаѓа со промената во расположението што ја следат истражувачите.
Pumpkin spice latte затоа стана своевиден маркер за крајот на летото. Не затоа што неговата продажба ја урива берзата, туку затоа што го симболизира моментот во годината кога се менува нашето однесување.
Од одмор преминуваме на работа. Од долги денови на пократки. Од патувања на планирање на буџетот. Од „ќе видиме во септември“ на „мора да завршиме до крајот на годината“. А со промената на животниот ритам може да се промени и односот кон парите.
Берзата има и многу попрактични причини за септемврискиот пад
Секако, би било погрешно сè да се припише на расположението. Постојат и сосема рационални објаснувања за таканаречениот September effect.
Во текот на летото дел од инвеститорите и портфолио-менаџерите се на одмор, па се менува обемот на тргување. По враќањето во канцелариите, инвеститорите почнуваат повторно да ги разгледуваат своите портфолија, да ги ребалансираат и да се ослободуваат од позициите што повеќе не ги сакаат.
Тука се и инвестициските фондови чија фискална година завршува во септември. Тоа може да поттикне продажба на одредени позиции, особено на оние што имале послаби резултати. А потоа доаѓа и она што е најважно за берзата – очекувањата.
Септември е месец во кој инвеститорите со полна сила се враќаат на пазарот, пристигнуваат нови економски податоци, компаниите влегуваат во завршницата на годината, а централните банки носат важни одлуки. Затоа растат и тргувањето и нервозата.
А што ни кажува септември 2026?
Овој септември започна токму онака како што сугерира историската статистика – нервозно.
Во првите денови од месецот американските акции беа под притисок поради растот на приносите на обврзниците, инфлациските очекувања и геополитичките ризици. S&P 500, Dow Jones и Nasdaq забележаа падови на почетокот на септември, додека пазарот внимателно ги следи потезите на Федералните резерви. Но, ниту овде историјата не е пресуда.
S&P 500 влезе во септември 2026 со силен моментум, по растот од околу 2,6 проценти во август, а некои пазарни аналитичари сметаат дека силната техничка слика би можела да го надмине традиционалниот септемвриски образец.
Со други зборови, pumpkin spice latte не е сигнал за продажба на акции. Но, е интересен потсетник на нешто што финансиската теорија долго се обидува да го прифати: со берзата не управуваат само каматните стапки, заработките и економските податоци. Со неа управуваат и луѓето.
А луѓето имаат расположенија, навики, стравови и, очигледно, годишни времиња. Затоа, кога кон крајот на август на менијата ќе се појави кафе со вкус на тиква, можеби не е лошо да погледнете и во сопственото портфолио. Не затоа што pumpkin spice latte е предвесник на берзански крах, туку затоа што можеби е знак дека токму тогаш се менува и расположението на инвеститорите.
Извор: bizlife.rs
