Прашањето не е дали треба да се користи AI. Треба. И тоа многу. AI веќе е длабоко интегриран во многу аспекти од нашиот живот од апликации што ни препорачуваат музика и филмови, до деловни алатки што автоматизираат задачи, анализираат податоци и предвидуваат трендови. AI ни помага да бидеме побрзи, поточни, поефикасни. И во тоа нема ништо лошо напротив, тоа е цивилизациски напредок.
Но…
Проблемот настанува кога забораваме дека ние треба да размислуваме, анализираме, одлучуваме. Сè повеќе млади користат AI алатки за пишување состави, прераскажување лектири, решавање задачи. Студенти пишуваат семинарски, па дури и магистерски трудови со помош на вештачка интелигенција, а возрасните ги користат истите алатки за деловни презентации, извештаи, па и цели научни трудови. Вештачката интелигенција станува „мозокот“ што размислува наместо нас наместо да размислува со нас.
„Размислувањето е најтешката работа што постои, веројатно затоа толку малку луѓе размислуваат“, рекол Хенри Форд.
Ако дозволиме AI целосно да нè замени во мисловниот процес, лесно можеме да стигнеме до точка каде што ќе заборавиме што значи вистинско размислување, истражување, создавање. Луѓето се суштества на идеи, емоции, дилеми и креативност тоа нè разликува од сè друго, вклучително и од машините. Ако го изгубиме тој контакт со себеси во обид да бидеме побрзи, можеме да станеме токму она што се обидуваме да го избегнеме површни, механички и интелектуално пасивни.
Извор: freepik
Потребни се граници
AI треба да биде алатка, не замена за знаење, труд и размислување. Кога дете пишува состав со помош на AI, не го развива својот стил на изразување, ниту учи како да ги преточи емоциите во реченици. Кога студент пишува труд со помош на AI, не учи да истражува, да поврзува податоци и да аргументира. Кога возрасен користи AI за деловни одлуки без разбирање на поширокиот контекст ризикува да направи грешка со несогледливи последици.
Тоа не значи дека AI треба да се избегнува. Напротив, треба да се користи паметно. Како инспирација. Како помошник во истражување. Како асистент што ве наведува на нови идеи, но не носи заклучоци наместо вас. Вештачката интелигенција е брилијантен сојузник кога ќе ѝ поставиме јасни граници. Кога знаеме зошто ја користиме и како таа придонесува за нашиот развој.
Во филозофијата, уште од Платон, знаењето не се смета за едноставно поседување информации, туку како процес на разбирање. Ако AI ни даде точен одговор, а ние не знаеме зошто е тој точен дали тоа навистина е знаење?
Клучот е во образованието
Еден од најголемите предизвици денес е отсуството на јасни насоки за одговорна употреба на AI. Додека технологијата напредува со голема брзина, образовните системи ширум светот доцнат со воведување правила, програми и етички рамки. Потребно е да ги научиме најмладите, но и возрасните дека AI не е пречка до резултат, туку поддршка на патот кон знаење. Да развиваме критичко размислување кое ќе ја разликува оригиналната идеја од автоматски генерираниот текст. Да ја поттикнуваме креативноста и љубопитноста бидејќи тоа е она што ниедна машина никогаш нема целосно да го замени.
Во време кога сè е достапно и одговорите ги добиваме со еден клик, вистинското прашање станува: дали сè уште знаеме да поставиме вистински прашања?
AI може да нè мотивира или да нè успие. Изборот е наш.
Извор: freepik
Вештачката интелигенција – сојузник на иднината или пречка кон заборавот?
За да се разгледа овој феномен и од стручна перспектива, разговаравме со Лазар Јовановиќ, кој како Chief Digital and AI Officer во Represent System, секојдневно се занимава со примена на AI во комуникација и деловни процеси. Неговото искуство јасно покажува дека AI може да биде моќена алатка, но само ако се користи со цел и со мера.
Според него, најважната граница во користењето AI е човечкото размислување:
„AI треба да остане помошник, а не замена за нашите мисли. Ако AI почне да размислува наместо нас, го губиме она што нè прави стручњаци, креативци, иноватори. Во образованието и науката, AI треба да се користи за поттикнување идеи, решавање рутински задачи и анализа на големи податоци но конечните заклучоци секогаш мора да ги носат луѓето“, објаснува Јовановиќ.
Кога станува збор за младите, тој потенцира дека опасноста е најизразена кога AI станува „пречка“ до целта, наместо средство за подлабоко разбирање:
„Опасноста постои само ако дозволиме AI да мисли наместо нас. Но, ако младите ги едуцираме како да го користат за унапредување на своето знаење и креативност, можеме да постигнеме спротивен ефект, AI како поттик, а не како закана за критичкото размислување. Често нагласувам дека во ерата на AI посебно внимание треба да се обрне на развој на критичко размислување и емпатијата.“
Европски закон за вештачка интелигенција – што значи тоа за Македонија?
Европската Унија неодамна го усвои „AI Act“ – првиот сеопфатен закон во светот што ја регулира употребата на вештачка интелигенција. Овој документ јасно ги дефинира дозволените, ризичните и забранетите употреби на AI. Целта е да се поттикнат иновациите, а истовремено да се заштитат основните човекови права, безбедноста и транспарентноста.
За Македонија, како земја-кандидат за членство во ЕУ, овој акт претставува патоказ. Особено важни се сегментите што вклучуваат:
- Транспарентност – задолжително означување на содржина генерирана со помош на AI;
- Образование и дигитална писменост – актот ги охрабрува државите да развиваат едукативни програми за одговорна употреба на AI алатки;
- Забрана на манипулација – системи што влијаат на однесувањето на луѓето без нивна свесност ќе бидат строго ограничени на пазарот.
Нашата иднина не зависи од тоа дали ќе користиме AI, бидејќи сигурно ќе го користиме, туку како ќе го користиме. Одговорно, етички, свесно во служба на развојот, а не од мрзеливост.
Извор – bizlife.rs
