Злоупотребата овозможена со технологија (tech-enabled abuse), позната и како злоупотреба посредувана преку технологија (technology-facilitated abuse), подразбира насилно или злонамерно однесување кое се спроведува или засилува со употреба на дигитални технологии како што се паметни телефони, социјални мрежи или онлајн платформи. Опфаќа широк спектар на активности – од онлајн вознемирување и друштвено исклучување, до сајбер-следење (cyberstalking), лажно претставување и неовластен надзор.
Бидејќи ваквите однесувања често не оставаат физички докази и се длабоко интегрирани во секојдневната дигитална комуникација, многу корисници не ги препознаваат како облик на злоупотреба. Како последица на тоа, штетните дејствија можат да бидат нормализирани или занемарени.
„Злоупотребата овозможена со технологија сè уште не е широко препознаена како посебна категорија на насилство, делумно затоа што не постои заедничко разбирање за она што таа го опфаќа, што ова истражување многу јасно го покажува. Недостатокот на јасност значи дека многу искуства остануваат неименувани, непријавени и без соодветна поддршка. Без заедничка рамка е тешко да се проценат размерите на проблемот или ефикасно да се одговори на него“, изјави д-р Леони Мариа Танцер, вонредна професорка на UCL Computer Science и раководител на Лабораторијата за истражување на родот и технологијата.
Според глобалното истражување спроведено од внатрешниот центар за истражување на пазарот на Kaspersky, 32% од испитаниците изјавиле дека знаат што значи поимот „злоупотреба посредувана преку технологија“ (technology-facilitated abuse). Истовремено, 45,7% од испитаниците навеле дека во текот на претходните 12 месеци доживеале најмалку еден облик на таква злоупотреба. Разликата меѓу овие два податока – третина од испитаниците кои го познаваат терминот и речиси половина од оние кои го искусиле – укажува на значителен јаз во информираноста, сугерирајќи дека многу луѓе се соочуваат со облици на злоупотреба посредувана преку технологија, а да не ги препознаваат како такви.
Истражувањето покажува дека злоупотребата овозможена со технологија не е ограничена на поединечни инциденти. Меѓу лицата кои ја доживеале на глобално ниво, испитаниците во просек се соочиле со 2,7 различни облици на злоставување. Најчеста закана била блокирањето и исклучувањето од комуникација со намера да се нанесе штета (16,7%), додека 15,1% од испитаниците пријавиле примање на навредливи или непристојни пораки.
Испитаниците од земјите како што се САД и Индија пријавиле поголема изложеност на повеќекратни облици на злоупотреба, додека луѓето во одредени делови на Европа и Азија поретко ги препознавале или пријавувале таквите искуства.
Истражувањето на компанијата Kaspersky исто така покажа дека речиси 8,5% од испитаниците биле жртви на дигитално следење, додека 5,4% пријавиле дека биле изложени на доксовање (doxxing) – неовластено објавување на лични податоци на интернет. Ризикот од ваквите облици на злоупотреба дополнително го потврдува континуирано менливото опкружување на сајбер заканите. Експертите од одделот Kaspersky Digital Footprint Intelligence (DFI) идентификуваа растечки екосистем на услуги за доксовање кои се нудат на форумите на дарк веб по цени од 50 до 4.000 американски долари, како и напредни алатки за надзор кои овозможуваат следење на поединци или собирање на нивните лични податоци – т.н. stalkerware.
Пример за порака откриена на форумите на даркнет
Терминот stalkerware се однесува на софтверски програми, апликации и уреди кои му овозможуваат на едно лице тајно да го надгледува приватниот живот на друго лице преку неговиот мобилен уред. Злоставувачот може од далечина да ги следи практично сите активности на уредот на жртвата, вклучувајќи пребарувања на интернет, геолокација, текстуални пораки, фотографии, гласовни повици и многу повеќе.
Kaspersky континуирано го следи развојот на stalkerware софтверот и сродните закани. Според податоците на компанијата, во текот на 2024–2025 година повеќе од 34.000 корисници биле погодени од stalkerware закани, со што вкупниот број на жртви во претходните пет години достигна 127.000 корисници ширум светот. Во тој период Kaspersky идентификуваше 33 дотогаш непознати фамилии на stalkerware софтвер, што укажува на континуиран развој на овој вид закани. Погодените корисници се регистрирани во повеќе од 160 земји, при што Русија, Бразил и Индија во текот на 2025 година, како и претходните години, беа меѓу трите најзагрозени држави.
„Stalkerware, кој секој со интернет врска може лесно да го преземе и инсталира, им овозможува на сторителите од далечина да пристапат до паметниот телефон на жртвата од која било локација. Бидејќи софтверот работи во позадина и не е видлив за корисникот, повеќето жртви воопшто не се свесни дека секој нивен чекор и активност се надгледуваат. Затоа е исклучително важно да се знае како да се препознаат ваквите активности и што да се направи доколку корисниците се сомневаат дека се мета на следење“, изјави Татјана Шишкова, водечки истражувач за безбедност и вршител на должност раководител на Истражувачкиот центар за Америка и Европа во рамките на Глобалниот тим за истражување и анализа на Kaspersky (GReAT).
Комплетниот извештај е достапен на адресата: Kaspersky Tech-Enabled Abuse Report
Препознавајќи ги растечките ризици што ги претставува stalkerware-от и потребата за координиран одговор на овој облик на злоупотреба, Kaspersky е еден од соосновачите на Coalition Against Stalkerware – меѓународна работна група која здружува приватни ИТ компании, невладини организации, истражувачки институции и органи за спроведување на законот со цел борба против сајбер-следењето и обезбедување помош за жртвите на онлајн злоставување.
Препораки за потенцијални жртви на stalkerware софтвер
Размислете за користење на сигурни безбедносни алатки за откривање на потенцијални закани. На пример, функцијата Who’s Spying on Me во апликациите на Kaspersky за Android може да идентификува stalkerware, сомнителни апликации со можности за надзор, па дури и непознати Bluetooth уреди кои можат да служат за следење без интернет врска. Таквите алатки можат да предупредат за софтвер кој тајно пристапува до чувствителни податоци, вклучувајќи локација, пораки, историја на повици, активности на пребарување на интернет или внесувања од тастатурата.
Немојте веднаш да го отстранувате сомнителниот stalkerware. Тоа може да го предупреди сторителот и да го зголеми ризикот по вашата безбедност. Најпрво проценете ја ситуацијата и обратете се до организација за поддршка.
За контактирање со службите за помош, пребарување на информации или комуникација за вашата ситуација, користете сигурен уред за кој сте сигурни дека не е под надзор.
Обрнете внимание на знаците за предупредување: невообичаено брзо празнење на батеријата, необјасниво зголемена потрошувачка на мобилни податоци, новоинсталирани апликации кои не ги препознавате или вклучена опција „Unknown Sources“ („Непознати извори“).
Заштитете ги вашите кориснички сметки со силни и уникатни лозинки. Лозинките менувајте ги од уред за кој знаете дека не е компромитиран.
Обратете се до организација за поддршка на жртви на семејно насилство или stalkerware закани за индивидуални совети. Најблиската организација можете да ја пронајдете преку интернет страницата на Coalition Against Stalkerware.
Извор: webmind.rs
